. ძველი თბილისი . ვაკე საბურთალო . დიდუბე-ჩუღურეთი . გლდანი-ნაძალადევი . ისანი-სამგორი . დიდგორი .
. Old Tbilisi . Vake- Saburtalo . Didube-Chughureti . Gldani-Nadzaladevi . Isani-Samgori . Didgori Region .
მეტეხი
Metekhi
მეტეხი ისტორიული უბანია მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირზე კლდოვან შემაღლებაზე ავლაბარში, თბილისი. ეს ყველაზე ადრეული დასახლება იყო ქალაქის ტერიტორიაზე. ტრადიციული რწმენით მეფე ვახტანგ I გორგასალმა აქ ეკლესია და ციხესიმაგრე აღმართა, რომელიც ასევე მეფის რეზიდენციის ფუნქციას ასრულებდა. აქედან მომდინარეობს სახელი მეტეხი, რომელიც ძველქართულად "არემარეს სასახლის ირგვლივ" ნიშნავს. ლეგენდის თანახმად ეს იყო ადგილი სადაც V საუკუნეში წმ. შუშანიკ წამებული დაკრძალეს. მონღოლთა შემოსევას 1235 წელს ვერცერთი ადრინდელი ნაგებობა გადაურჩა.
მეტეხის მაცხოვრის ეკლესია აღმართული კლდის თავზე მეფე დემეტრე II- ს აღუდგენია 1278-1289 წლებში. ეკლესია ცენტრალურ-გუმბათოვანი ნაგებობაა, რომლის გეგმა იმ დროისათვის უჩვეულოა (4 თავისუფლად მდგომი ბოძი, 3 შვერილი აფსიდი), როგორც ჩანს, ამ ადგილზე მანამდე მდგარი ეკლესიის გეგმას იმეორებს. ფასადები ახლებური დეკორატიული სისტემით არის დამუშავებული:კედლები დანაწევრებულია ჰორიზონტული სარტყლებით (ეს სისტემა ვერ გავრცელდა), მაგრამ იმავე დროს საკურთხევლის შვერილ აფსიდზე გამეორებულია ძველი, სამტავისის დროიდან ცნობილი, სისტემა - დიდი ჯვარი და 2 მოჩუქურთმებული კვადრატი სარკმლის ქვემოთ, საუკუნეთა განმავლობაში შენობამ ბევრი ცვლილება განიცადა. XIII საუკუნის ნაგებობისაგან შემორჩენილია მხოლოდ აღმოსავლეთი და ჩრდილოეთი კედლები კამარების დონემდე, დასავლეთი კედლის ქვემო ნაწილი, სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთი ნაწილი.
ეკლესია მოგვიანებით დაზიანდა და რამდენჯერმე აღდგენილ იქნა. მეფე როსტომმა (მეფ. 1633-1658) გაამაგრა არემარე ეკლესიის ირგვლივ ძლიერი ციტადელით, რომელსაც 3000 ჯარისკაცი იცავდა. XVIII საუკუნეში ერეკლე II-ის დროს, უნდა იყოს აღდგენილი სამხრეთი კედლის დიდი ნაწილი.
რუსეთის მმართველობის პერიოდში (1801 წლიდან) ეკლესიამ დაკარგა მისი რელიგიური ფუნქცია და სამხედრო ბარაკად გადაკეთდა. 1819 წელს ციტადელი დაშლილ იქნა და ახალი ნაგებიბით შეიცვალა, რომელიც სატუსაღოს ფუნქციას ასრულებდა 1938 წლამდე.
დიდი წმენდის პერიოდში ლავრენტი ბერიას გადაწყვეტილი ჰქონდა ამ ეკლესიის დანგრევაც, თუმცა ძლიერ წინააღმდეგობა შეხვდა ქართველ ინტელექტუალთა მხრიდან, მხატვარი და კოლექციონერი დიმიტრი შევარდნაძის მეთაურობით. ბერიამ შესთავაზა ეკლესიის რეპლიკის (ასლის) შემცირებული ზომით შექმნა მუზეუმისთვის, რომელსაც მისი წინადადებით თავად დიმიტრი შევარდნაძე უხელმძღვანელებდა, რაზედაც ამ უკანასკნელის მტკიცე უარი მიიღო. შევარდნაძე წინაარმდეგობის გაწევისთვის დაპატიმრებულ და მოგვიანებით სიკვდილით დასჯილ იქნა. მიუხედავად ამისა, ნაგებობის გადარჩენა მაინც მოხერხდა. უფრო გვიანდელ საბჭოთა პერიოდში ეკლესია თეატრის ფუნქციას ასრულებდა. მეფე ვახტანგ გორგასლის ცხენოსანი ფიგურა სკულპტორი ელგუჯა ამაშუკელის მიერ ეკლესიის წინ 1967 წელს აღიმართა.
1980-იან წლებში კათოლიკოს-პატრიარქ ილია II-ის ინიციატივითა და პოპულარული მხარდაჭერით დაწყებულ იქნა ეკლესიის საქართველოს საპატრიარქოსთვის დაბრუნების კამპანია. ამ მოთხვონით ცნობილი ქართველი დისიდენტი და მომავალი პრეზიდენტი ზვიად გამსახურდია საშიმშილო აქციასაც აწყობს. კომუნისტური მმართველობის თავდაპირველი წინააღმდეგობის მიუხედავად 1988 წლიდან ეკლესიამ ფუნქციონირება დაიწყო.
ლეგენდის თანახმად მეტეხის კლდე აბოს წამების ადგილი უნდა ყოფილიყო (VIII ს.), რომელიც თბილისის მფარველი წმინდანია. მცირე ეკლესია მის სახელზე ამჟამად მშენებლობის პროცესშია კლდის ძირთან.
მეტეხის მიდამო მტკვრის საპირისპირო სანაპიროსთან რკინაბეტონის ხიდითაა დაკავშირებული, რომელიც 1951 წელს აიგო ორი ძველი ხიდის ადგილას. სამწუხაროდ, ახალი ხიდის მშენებლობის პროცესში სრულიად დაინგრა სხვადასხვა ნაგებობათა და შენობათა უნიკალური კომპლექსი, რომელიც XVII-XIX საუკუნეებით თარიღდებოდა. ბოლო დროს ქალაქის მთავრობამ წამოიწყო ძველი თბილისის ამ ისტორიული ნაწილის XX საუკუნის დასაწყისის დროინდელ იერზე რესტავრაციის კამპანია.
The district was one of the earliest inhabited areas on the city’s territory. According to traditional accounts, King Vakhtang I Gorgaslan erected here a church and a fort which served also as a king’s residence; hence comes the name Metekhi which dates back to the 12th century and literally means “the area around the palace”. Tradition holds that it was also a site where the 5th-century martyr lady Saint Shushanik was buried. However, none of these structures have survived the Mongol invasion of 1235.
The extant Metekhi Church of Assumption, resting upon the top of the hill, was built by the Georgian king St Demetrius II circa 1278–1284 and is somewhat an unusual example of domed Georgian Orthodox church. It was later damaged and restored several times. King Rostom (r. 1633-1658) fortified the area around the church with a strong citadel garrisoned by some 3,000 soldiers. Under the Russian rule (established in 1801), the church lost its religious purpose and was used as a barracks (R. G. Suny, p. 93). The citadel was demolished in 1819 and replaced by a new building which functioned as the infamous jail down to the Soviet era, and was closed only in 1938.
Amid the Great Purges, the Georgian Communist chief Lavrenti Pavlovich Beria intended to destroy the church as well, but met a stubborn opposition by a group of Georgian intellectuals led by the painter and art collector Dimitri Shevardnadze. Beria replied to their urges, that it would surely be enough to preserve a scale model of the church so that people could see it in a museum, and then is said to have told Shevardnadze privately that if he gave up his efforts to save the church he would be appointed director of the future museum. The artist refused and was imprisoned and executed (Ami Knight, p. 84). The building was preserved, however. In the later part of Soviet period the church was used as a theatre. The equestrian statue of King Vakhtang I Gorgaslan by the sculptor Elguja Amashukeli was erected in front of the church in 1961.
In the late 1980s, Catholicos-Patriarch of All Georgia Ilia II launched a popularly supported campaign aiming at the restoration of the church to the Georgian Patriarchate. A well-known dissident and the future president of Georgia Zviad Gamsakhurdia went on a hunger strike in support of this demand. Despite initial resistance from the local Communist leadership, the church became functioning again in 1988.
|
